Blog

Ditjes en datjes...

Over hoe opvoeden vandaag òòk kan!

Hoort wie klopt daar, kinderen

Sinterklaas is ook dit jaar van de partij. De voorbije jaren ontstond er ophef rond de periode van zijn intrede. De centrale kwestie: kan Zwarte Piet nog wel? 

 Foto van Hans Splinter, via Flickr Creative Commons, geen wijzigingen aangebracht.

Foto van Hans Splinter, via Flickr Creative Commons, geen wijzigingen aangebracht.

Een vraag die zich opdringt is in welke mate we bereid zijn om culturele tradities als steeds veranderende uitingen van een collectief bewustzijn te zien. Bekijken we cultuur niet als een verzameling van “gegevenheden”, statische gewoonten en praktijken, maar als een leerproces, dan zijn de kritische reflecties over de legitimiteit van Zwarte Piet toe te juichen. We herpositioneren ons ten opzichte van een traditie die als vanzelfsprekend werd genomen. Het gebruik kan wijzigingen ondergaan die we nodig achten – tijden veranderen immers en verbreden onze ethische horizonten. Tegelijk benadrukt zo’n proces ook welke aspecten wél nog relevant zijn en waarom. Cultuurvormen krijgen zo een authenticiteit die niets te maken heeft met een bepaalde, “correcte” uitvoering van een traditie, die in haar objectiviteit aan intimiteit inboet; eerder gaat het om een samenvallen met hetgeen leeft in een groep. Dat hierbij rekening gehouden moet worden met de belangen van allen die op één of andere manier betrokken zijn bij de traditie is duidelijk. Idealiter omvat zo’n leerproces (een zorg voor) iedereen die er door “geraakt” wordt en laat het zich tevens informeren door stemmen die internationaal weerklinken.

Hier is de vraag of Zwarte Piet racistisch is zeer relevant. Het is deze vraag die in de media centraal staat. In heel deze discussie wordt vaak naar voor geschoven hoe belangrijk Zwarte Piet en Sinterklaas wel niet zijn voor kinderen; dat het hele Sinterklaas gebeuren toch zo fijn is voor onze kinderen. Dat is misschien wel zo. Maar is dat nu echt aan Zwarte Piet te wijten? En is het beeld van Zwarte Piet - iemand die kinderen in een zak zal stoppen als ze niet gehoorzaam zijn of zich niet goed gedragen - voor kinderen wel zo onschuldig? Als Zwarte Piet in een ver verleden gehoorzaamheid afdwong van kinderen met een dreigement, wat vinden we daar dan van vandaag? Is dit een connotatie die we vandaag continuïteit willen geven? Je zou je voor minder angstig voelen als je iemand tegenkomt die ook maar vaag op Zwarte Piet lijkt. Het zal je als persoon met een meer donkere huidskleur maar overkomen dat in december plots alle kinderen al schreeuwend wegrennen wanneer ze je zien.

Bovendien, hoe zit het met onze integriteit naar onze kinderen toe wanneer we het Sinterklaas gebeuren als geheel bekijken? Hoe gaan ouders vandaag om met het "verhalen" van Sinterklaas? 

Als ouder kies ik ervoor mijn kinderen niet wijs te maken dat Sinterklaas en Zwarte Piet “echt” zijn. "Wat saai zeg! Verpest je het meteen ook voor een heleboel andere kinderen!" Dé uitspraak die we vaak terugkrijgen van andere ouders waardoor velen het ondanks hun naar gevoel tòch meedoen met het standaard gebeuren rond Sinterklaas. Goed nieuws voor iedereen: met een beetje creativiteit kunnen we het beste van Sinterklaas behouden én hierover integer communiceren naar onze kinderen toe – iets waar de 21ste eeuw toch wel om smeekt. Waarom zou je afbreuk doen aan het vertrouwen dat je kind in jou als ouder heeft als het ook anders kan? En er hierbij niet aan plezier ingeboet moet worden? Elke ouder kent de evenwichtsoefening tussen Sinterklaas als een festijn van cadeautjes en snoepgoed en een sociale gelegenheid. Ik stel voor dat we dezelfde zorg aan de dag leggen om onze kinderen bewust het verhaal van Sinterklaas mee te helpen navigeren.

Sinterklaas spreekt tot de verbeelding van kinderen wanneer zij zich ontwikkelingspsychologisch in een “magisch stadium” bevinden. De grens tussen wat “waar” is en wat niet is in die periode vaag. Om Sinterklaas te beleven maakt het voor kinderen dan eigenlijk niet uit of Hij “écht” bestaat of niet. Wél maakt het voor kinderen vaak uit of je tegen hen gelogen hebt of niet, op het moment van de grote onthulling (“Sinterklaas bestaat niet”). Vele ouders van oudere kinderen (en vele kinderen) herinneren zich nog de uitbarsting van boosheid, onbegrip (“jij mag wel liegen en ìk niet?”; "je hebt me de héle tijd in het ootje genomen en ik moet je nog vertrouwen nu?"), frustratie, enzovoort. Natuurlijk reageren niet alle kinderen even onthutst. Niemand kan weten hoe zijn of haar kind zal reageren wanneer de boodschap uit de mouw komt. Een waardig risico dat je als ouder wilt lopen? 

Het is zeer eenvoudig om dit soort frustratie te vermijden. Het magisch denken van kinderen is nu precies het mooie aan de kindertijd, waar wij allen wel eens heimwee naar hebben. Het zorgt er bijvoorbeeld voor dat je je als ouder in het bijzijn van je kinderen als Sinterklaas kan verkleden, en je kinderen tòch helemaal opgeslorpt raken in het avontuur. Zonder dat je daarbij Sinterklaas eerst als ontologisch “echt” dient te poneren,

Tegelijk zou het ook oneerlijk zijn te stellen dat Sinterklaas helemaal niet bestaat. Kinderen begrijpen ontzettend veel, wanneer we de tijd nemen om iets uit te leggen op een manier die voor hen begrijpbaar is. Je kan je kinderen vertellen dat Sinterklaas in de gedachten van mensen bestaat, of in de culturele wereld. Je vertrouwt je kinderen dan om kritisch mee te denken en genuanceerd om te gaan met de vele niveaus waarop waarheden niet-waarheden zijn en omgekeerd. Het is in deze gesprekken dat je ook de verschillende keuzes die gezinnen maken in hoe ze met Sinterklaas omgaan kan duiden. Zodat je kind begrijpt dat niet alle kinderen weten dat Sinterklaas niet bestaat en dat het niet fijn zou zijn voor hen als ze het van jou horen en niet van hun ouders (en duimen maar dat het zo gaat!). 

Maar, aan al die ouders die per sé willen poneren dat Sinterklaas "echt" is is er dit: door louter de klemtoon te leggen op het ontologische waarheidsgehalte van Sinterklaas leren we onze kinderen zich enkel te laten raken door wat ontologisch “echt” is, en hun droombeelden te laten varen als zij daarbuiten blijken te vallen. Wanneer we de mythe dat Sinterklaas waar is met openheid en integriteit brengen, geven we kracht aan onze relatie met én de verbeelding van kinderen.